Wat afbouw- en natuursteenbedrijven nu moeten weten over kwartsstof

Kwartsstof, ook wel respirabel kristallijn silica genoemd, komt vrij bij het bewerken van steenachtige materialen zoals natuursteen, beton, tegels en composiet. Langdurige blootstelling kan leiden tot ernstige longziekten, waaronder longkanker. De hernieuwde aandacht van de Arbeidsinspectie past in een bredere internationale ontwikkeling, waarbij beroepsmatige blootstelling aan gevaarlijke stoffen steeds nadrukkelijker wordt aangepakt. Volgens Volandis is het probleem niet dat er geen kennis is, maar dat die kennis in de dagelijkse praktijk niet altijd consequent wordt toegepast. Johan Timmerman van Volandis ziet dat terug bij veel bedrijven: “Veel werkgevers en werknemers weten wel dat kwartsstof schadelijk is, maar omdat de gevolgen zich vaak pas jaren later openbaren, ontbreekt soms het gevoel van urgentie. Dat maakt dit risico verraderlijk.”

Geen paniek, wel voorbereiding

Binnen de natuursteenbranche leidde de aankondiging van de inspecties tot onrust. Maurice van Nieuwenborg, Hoofdbestuurslid bij NOA, herkent dat beeld. “Er is jarenlang nauwelijks gecontroleerd op kwartsstof. Dan zie je dat het onderwerp bij sommige bedrijven wat naar de achtergrond is verdwenen. Als er dan ineens grootschalig wordt geïnspecteerd, ontstaat er snel paniek.” Die paniek is volgens Van Nieuwenborg niet nodig. “De eisen die worden gesteld zijn niet onredelijk. Het gaat er vooral om dat je kunt laten zien dat je risico’s hebt geïnventariseerd, dat je maatregelen neemt en dat je dit ook vastlegt. In veel gevallen zit de uitdaging niet in de werkplaats, maar in de administratie.”

Wat verwacht de Arbeidsinspectie concreet?

In de praktijk kijkt de Arbeidsinspectie bij controles vooral naar de vraag of bedrijven hun risico’s rond kwartsstof aantoonbaar in beeld hebben en daar structureel naar handelen. Dat begint bij een actuele en branchegerichte RI&E, waarin kwartsstof expliciet is meegenomen. Op basis daarvan moet een Plan van Aanpak zijn opgesteld waarin staat welke maatregelen worden genomen om blootstelling te beperken en wie waarvoor verantwoordelijk is. Ook verwacht de inspectie dat medewerkers regelmatig worden geïnstrueerd, bijvoorbeeld via toolboxmeetings, en dat deze momenten zijn vastgelegd. Verder wordt gekeken of technische voorzieningen zoals afzuiging en nat werken daadwerkelijk worden toegepast en goed worden onderhouden, en of persoonlijke beschermingsmiddelen beschikbaar zijn én correct worden gebruikt. In sommige situaties kan een blootstellingsonderzoek (meting/arbeidshygiënische beoordeling) nodig zijn als onderdeel van de onderbouwing rond kwartsstof (RKS). NOA is daarom in afstemming met de Nederlandse Arbeidsinspectie en samen met Volandis in gesprek om dit branchebreed en praktisch op te zetten. Van Nieuwenborg: “Krijg je vragen, inspectie of (dreigende) handhaving? Meld je bij NOA, dan zorgen we dat je kunt aansluiten bij de branche brede aanpak en voorkom je dubbel werk.”

Nederland loopt niet achter

Tegelijkertijd plaatst Van Nieuwenborg de situatie in perspectief. “Als je internationaal kijkt, loopt Nederland juist voorop. Ga de grens over en je ziet dat het in veel landen veel minder goed is geregeld. Onze mensen zijn mondiger beter geïnformeerd en stellen hogere eisen aan hun werkomgeving. Dat is uiteindelijk een goede ontwikkeling.” Ook Volandis benadrukt dat het doel van toezicht niet is om bedrijven te ‘pakken’, maar om gezondheidsschade te voorkomen. “We weten dat jaarlijks duizenden mensen in Nederland overlijden aan kanker door blootstelling aan gevaarlijke stoffen op het werk,” zegt Timmerman. “Dat aantal ligt vele malen hoger dan het aantal dodelijke arbeidsongevallen. Kwartsstof speelt daarin een belangrijke rol.”

Praktische ondersteuning

Voor bedrijven die hun beleid willen aanscherpen, is veel praktische informatie beschikbaar. Op de website van Volandis staan onder meer een uitgebreide toolbox kwartsstof, praktische stappenplannen en uitleg over wet- en regelgeving. NOA ondersteunt haar leden aanvullend door vragen te beantwoorden, ervaringen te delen en mee te kijken wanneer er inspecties zijn geweest. Van Nieuwenborg: “Ondernemers die ons bellen, zijn vaak snel gerustgesteld. Het gaat zelden om spectaculaire tekortkomingen. Meestal is het een kwestie van plannen, vastleggen en herhalen. Vier toolboxmeetings per jaar, periodiek aandacht in gesprekken met medewerkers: dat is geen hogere wiskunde, maar je moet het wel doen.”

‘Dit gaat over goed werkgeverschap’

Ook John Kerstens, voorzitter van NOA, onderstreept dat het onderwerp verder gaat dan regels en inspecties. “Dit gaat in de kern over goed werkgeverschap. Niemand wil dat medewerkers jaren later ziek worden door hun werk. De aangescherpte aandacht van de Arbeidsinspectie helpt om dat besef levend te houden.” Volgens Kerstens is het nu vooral zaak om de rust te bewaren en gebruik te maken van de beschikbare kennis. “Tegelijkertijd onderhoudt NOA actief contact met handhavende instanties. Nu met de Arbeidsinspectie rondom de handhavingsprojecten voor fysieke belasting en kwartsstof, maar dat doen we bijvoorbeeld ook met de Belastingdienst rondom de handhaving op schijnzelfstandigheid. Dat doen we om te laten zien dat onze leden regels serieus nemen, maar ook om die instanties uit te leggen hoe de praktijk werkt. Dat is toch vaak net even iets anders dan je vanachter een bureau bedenkt. Dat leidt er vervolgens toe dat we specifieke afspraken kunnen maken. In dit geval leidde dat contact ertoe dat onze natuursteenbedrijven in voorkomende gevallen extra tijd krijgen om verbeteringen door te voeren.”

De controles op kwartsstof zijn geen tijdelijke actie, maar onderdeel van een bredere beweging richting veiliger en gezonder werken. Voor afbouw- en natuursteenbedrijven betekent dat: blijven investeren in techniek, gedrag en bewustwording. Niet omdat het moet van de inspectie, maar omdat de gezondheid van vakmensen op het spel staat.

Meer informatie, praktische hulpmiddelen en actuele richtlijnen zijn te vinden via Volandis en de NOA-kanalen.